10 and 20 Rupee Notes: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પાસે 10 અને 20 રૂપિયાની પોલિમર નોટો માટે એક મોટો પ્લાન છે. RBI ટૂંક સમયમાં 10 અને 20 રૂપિયાની પોલિમર નોટો માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરી શકે છે. આ નવી નોટોનું કદ એ જ રહેશે. આનો હેતુ બેંકોને ATM મશીનોમાં ફેરફાર કરવાના નોંધપાત્ર ખર્ચથી બચાવવાનો છે. ખાનગી પોર્ટલના અહેવાલ મુજબ, આ યોજના 1 એપ્રિલ, 2027થી શરૂ થઈ શકે છે. હાલમાં, RBI આ યોજના માટે તૈયારી કરી રહી છે.
ATM મશીનોમાં ફેરફારની જરૂર નથી
હકીકતમાં, જો નવી નોટોનું કદ પહેલાની નોટો કરતા અલગ હોત, તો બેંકોએ ATM મશીનોમાં ઘણા ફેરફારો કરવા પડ્યા હોત. આ માટે કેશ કેસેટ, નોટો શોધનાર સેન્સર અને મશીનોની સેટિંગ્સ બદલવાની જરૂર પડશે. મશીનોને યોગ્ય રીતે રીસેટ કરવા માટે એન્જિનિયરોને પણ બોલાવવાની જરૂર પડશે. સરકારી બેંકના એક વરિષ્ઠ અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ, જો નવી પોલિમર નોટોનું કદ સમાન રહેશે, તો બેંકોને એટીએમમાં ફેરફાર કરવાનો પ્રારંભિક ખર્ચ નહીં કરવો પડે. આનાથી બેંકોને કરોડો રૂપિયાની બચત થઈ શકે છે.
અગાઉ, ATMમાં ફેરફાર કરવા માટે 100 કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા
અહેવાલ મુજબ, જ્યારે દેશભરમાં નવી 100 રૂપિયા અને 200 રૂપિયાની નોટો જાહેર કરવામાં આવી હતી, ત્યારે આશરે 2.4 લાખ એટીએમ મશીનોમાં ફેરફાર કરવા પડ્યા હતા. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં એટીએમ ઉદ્યોગને આશરે 100 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ બેંક પાસે 8500 એટીએમ હોય, તો દરેક મશીનને રીસેટ કરવા માટે આશરે 2.5 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થઈ શકે છે. પરિણામે, બેંકનો કુલ ખર્ચ આશરે 21.25 કરોડ રૂપિયા થશે. નોટનું કદ સમાન રાખવાથી બેંકોને આ ખર્ચ બચી શકે છે.
6 કંપનીઓને પોલિમર નોટ માટે કરી અરજી
ભારતીય રિઝર્વ બેંકની સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપની, ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રાન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (BRBNMPL), પોલિમર નોટનું ઉત્પાદન કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં છ કંપનીઓએ બિડ સબમિટ કરી છે, જેમાં ભારતીય પોલિમર સાયન્સ કંપની Uflexનો સમાવેશ થાય છે, જેણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્પેક્ટ્રા સિસ્ટમ્સ સાથે ભાગીદારી કરી છે.
ટેન્ડર મુજબ, 68,000 રીમ BOPP (દ્વિઅક્ષીય રીતે લક્ષી પોલીપ્રોપીલિન) સામગ્રીની જરૂર પડશે. આમાં 10 રૂપિયાની નોટ માટે 34,000 રીમ અને 20 રૂપિયાની નોટ માટે 34,000 રીમનો સમાવેશ થાય છે. સરળ છાપકામ અને યોગ્ય શાહી સંલગ્નતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ સામગ્રીને ખાસ કોટિંગથી કોટ કરવામાં આવશે. વધુમાં, એન્ટિ-સ્ટેટિક કોટિંગ જરૂરી રહેશે.
પોલિમર નોટમાં પ્રાણીમાંથી મળનારા પદાર્થો નહીં હોય
ટેન્ડરમાં બીજી એક ખાસ શરત મૂકવામાં આવી છે. આ મુજબ, નોટો બનાવવામાં વપરાતી સામગ્રીમાં પ્રાણીઓની ચરબી અથવા તેમાંથી મેળવેલા DNA ન હોવા જોઈએ. કંપનીઓએ આ શરતનું પાલન કરવું પડશે.
કાગળની નોટો કરતાં વધુ સમય સુધી ટકી શકે છે પોલિમર નોટો
આરબીઆઈના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ ઓગસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે પોલિમર નોટો નિયમિત કાગળની નોટો કરતાં બે થી ચાર ગણી વધુ સમય સુધી ટકી શકે છે. જોકે, ભારતમાં મોટા પાયે જાહેર કરતા પહેલા, વિવિધ આબોહવા અને રોજિંદા ઉપયોગમાં તેમની ટકાઉપણું ચકાસવામાં આવશે. સરકારે 10 રૂપિયા અને 20 રૂપિયાના મૂલ્યના એક અબજ પોલિમર નોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલ્સને મંજૂરી આપી છે. આ ટ્રાયલ દ્વારા ભારતીય હવામાન અને ઉપયોગની પરિસ્થિતિઓમાં આ નોટો કેટલી ટકાઉ છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.
ઘણા દેશોમાં પોલિમર નોટો પહેલાથી જ ઉપયોગમાં
વિશ્વના ઘણા દેશોમાં પોલિમર નોટો પહેલાથી જ ઉપયોગમાં છે. આમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, બ્રિટન, કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ અને સિંગાપોરનો સમાવેશ થાય છે. ઓસ્ટ્રેલિયા 1988માં પોલિમર ચલણ રજૂ કરનાર વિશ્વનો પ્રથમ દેશ હતો. હાલમાં ભારતમાં પણ આ નોટો માટે તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. જો ટ્રાયલ સફળ થશે, તો ભવિષ્યમાં મોટા પાયે પોલિમર નોટો જારી કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
 "10 અને 20 રૂપિયાની નોટો પર મોટું અપડેટ, RBIએ બનાવ્યો મેગા પ્લાન!")
)