Water crisis in Gujarat: ગુજરાતમાં દિવસને દિવસે પાણીનો સંકટ વધી રહ્યું છે, ત્યારે ભૂગર્ભજળની ઘટતી સપાટી માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તે રાજ્યના ખેડૂતોની આજીવિકા, નાગરિકોના આરોગ્ય અને ભવિષ્યના વિકાસ સાથે સીધું જોડાયેલું સંકટ છે. 3,575 કરોડ રૂપિયાથી વધુના ખર્ચ અને વિવિધ યોજનાઓ ગુજરાતમાં હોવા છતાં ભૂગર્ભજળનો બિનજરૂરી ઉપયોગ અને બગડતી ગુણવત્તાએ નવી ચિંતાઓ ઊભી કરી છે.
ગુજરાતમાં ભૂગર્ભજળના વપરાશમાં ખેતી ક્ષેત્રનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે, જે કુલ જથ્થાના 54 ટકાથી પણ વધુ છે. સત્તાવાર વિગતો અનુસાર, ગુજરાતમાં વાર્ષિક સરેરાશ 27.58 બિલિયન ક્યુબિક મીટર (BCM) પાણી રિચાર્જ થાય છે, જેની સામે 25.58 બીસીએમ પાણી ઉપલબ્ધ રહે છે. આપણે કચ્છની વાત કરીએ તો અંજારમાં 88 મીટર, માણસામાં 90 મીટર, ઊંઝામાં 59 મીટર અને ગાંધીનગરમાં 54 મીટર સુધી જળસ્તર નીચે ગયા છે.

બનાસકાંઠાના દિયોદર જેવા વિસ્તારોમાં પણ પાણીની સ્થિતિ પડકારજનક છે. પાણીના તળ ઊંડા જવાથી બોરવેલ વધુ ઊંડા કરવા પડે છે, જેનાથી વીજળી અને સાધનોનો વધુ ખર્ચ વધે છે અને લાંબા ગાળે ખેતીની ઉત્પાદકતા અને ખર્ચ પર અસર પડે છે. જ્યારે પાણીના તળ અત્યંત ઊંડાણમાંથી ખેંચવામાં આવે છે, ત્યારે તેની ગુણવત્તા પર સીધી અસર પડે છે.

દિવસેને દિવસે ઊંડા બોરવેલમાંથી પાણી ખેંચવાના કારણે પાણીમાં નાઈટ્રેટ અને ફ્લોરાઈડ જેવા તત્વોનું પ્રમાણ વધવાની સમસ્યા સામે આવી રહી છે. આવા પાણીના સતત ઉપયોગ કરવાથી ચામડી અને પેટ સંબંધિત સમસ્યાઓ થાય છે, ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાતમાં સાંધાના દુખાવાની ફરિયાદો વધતી હોવાનું નોંધાયું છે. માત્ર પાણીનો જથ્થો જ નહીં, પરંતુ પીવાલાયક શુદ્ધ પાણીની જરૂરિયાત ઉભી કરવી પણ એ પણ આપણી પ્રાથમિકતા બની ગઈ છે.

ગુજરાત સરકાર દ્વારા ભૂગર્ભજળ સુધારવા માટે અનેક પ્રયત્નો કરનામાં આવી રહ્યા છે. હાલ રાજ્યમાં ખેડૂતો માટે સુજલામ-સુફલામ અને અટલ ભૂજળ જેવી યોજનાઓ અમલમાં છે. સરકારી તંત્ર મુજબ, નર્મદાના પાણીના પ્રવાહ, તળાવો ઊંડા કરવાની કામગીરી અને ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિના કારણે ચોમાસા બાદ કેટલાક વિસ્તારોમાં જળસ્તરમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. પરંતુ મોટા ખર્ચ છતાં અપેક્ષિત પરિણામ ન મળતા યોજનાઓના અસરકારક અમલીકરણ અને જમીની સ્તરની દેખરેખ અંગે ચર્ચાઓ થઈ રહી છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે જો જળસંચયની સાથે પાણીના વપરાશમાં ધ્યાન નહીં રાખીએ તો ભવિષ્યમાં કચ્છ, બનાસકાંઠા, ગાંધીનગર, પાટણ, મહેસાણા અને સુરેન્દ્રનગર જેવા જિલ્લાઓમાં જળસંકટ વધુ તીવ્ર બની શકે છે.