Supreme Court News: અનુસુચિત જાતી(SC) અને અનુસુચિત જનજાતી(ST) માટે સુપ્રીમ કોર્ટે મતવિસ્તારોની અનામત પ્રણાલી પર એક મોટો ચુકાદો આપતા કહ્યું છે કે કાયદો ગેરંટી આપતો નથી કે કોઈ ચોક્કસ મતવિસ્તાર SC/ST માટે અનામત રહેશે. દેશના મુખ્ય ન્યાયધીશ (CJI) સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાની બેન્ચે સોમવાર અને 16 નવેમ્બરના રોજ કહ્યું કે, કોઈપણ મતદાતા કે ઉમેદવારનો એ અધિકાર નથી કે કોઈ વિશેષ મતવિસ્તાર SC/ST ઉમેદવાર માટે અનામત જ રહે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની બનેલી બેન્ચે મહારાષ્ટ્રમાં જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિની ચૂંટણીઓમાં SC/ST માટે અનામત બેઠકોના રોટેશનની પ્રથાને પડકારતી અરજીને ફગાવી દેતી વખતે આ અવલોકન કર્યું હતું. CJIની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે મહારાષ્ટ્ર સરકારના નિયમોમાં એક જોગવાઈને પડકારતી અરજી પર વિચાર કરવાનો પણ ઇનકાર કર્યો હતો જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિઓમાં SC/ST બેઠકોના રોટેશનના હેતુ માટે નવા નિયમો અમલમાં આવ્યા પછી યોજાયેલી પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીને પ્રારંભિક ચૂંટણી ગણવામાં આવશે.
બેન્ચે બોમ્બે હાઈકોર્ટની નાગપુર બેન્ચના 19 સપ્ટેમ્બર, 2025ના નિર્ણયને પડકારતી રૂપાલી ઇન્દ્રભૂષણ સોંડેની અરજીને પણ ફગાવી દીધી હતી. બેન્ચે કહ્યું કે, કોઈપણ મતદાર કે ઉમેદવારને એવો દાવો કરવાનો અધિકાર નથી કે કોઈ મતવિસ્તારને અનુસૂચિત જાતિ અથવા અનુસૂચિત જનજાતિ માટે અનામત જાહેર કરવામાં આવે. સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું હતું કે આવા નિર્ણયો નીતિગત બાબતોના વિસ્તારમાં આવે છે અને અરજદાર એવો આગ્રહ રાખી શકતો નથી કે અનામત બેઠકોના પરિભ્રમણની નીતિ ચોક્કસ રીતે લાગુ કરવામાં આવે.
જો કે, બેન્ચે સોંડે તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ વિપિન સાંઘીની દલીલો પર વિચાર કર્યો અને અરજદારને સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓમાં અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે બેઠકોના અનામતને નિયંત્રિત કરવાના પરિભ્રમણ નિયમો પર ફરી વિચાર કરવા માટે મહારાષ્ટ્ર સરકારને એક મેમોરેન્ડમ સબમિટ કરવાની મંજૂરી આપી. અગાઉ, 19 સપ્ટેમ્બર, 2025 ના રોજ, બોમ્બે હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ રજનીશ આર. વ્યાસ અને અનિલ એસ. કિલોરની ડિવિઝન બેન્ચે મહારાષ્ટ્ર સરકારના 2025ના નિયમોની આ જોગવાઈને પડકારતી ઘણી અરજીઓ ફગાવી દીધી હતી.
હાઇકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે અરજદારો મહારાષ્ટ્ર જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિ (અનામત અને બેઠકોના રોટેશનની પદ્ધતિ) નિયમો, 2025ના નિયમ 12ના અમલીકરણને મનસ્વી અથવા ગેરબંધારણીય સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ ગયા.
આ નિયમમાં જણાવાયું છે કે, રોટેશન માટે પ્રથમ ચૂંટણી: આ નિયમો હેઠળ બેઠકોના રોટેશનના હેતુ માટે, આ નિયમોના અમલ પછી યોજાનારી સામાન્ય ચૂંટણીને પ્રથમ ચૂંટણી માનવામાં આવશે. અરજીમાં આ નિયમને પડકારવામાં આવ્યો હતો, જેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે તે અનામત બેઠકોના રોટેશનની હાલની પદ્ધતિને અસર કરશે અને અનામત મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટણી લડવા માંગતા ઉમેદવારો પર પ્રતિકૂળ અસર કરશે.
હાઈકોર્ટે દલીલ કરી હતી કે નવો નિયમ મનસ્વી છે, બંધારણની કલમ 14નું ઉલ્લંઘન કરે છે અને મહારાષ્ટ્ર જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિ અધિનિયમ, 1961ના અવકાશની બહાર છે. અરજીઓનો વિરોધ કરતા, રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું હતું કે આ નિયમો 1961ના કાયદાની કલમ 12 લાગુ કરવા માટે ઘડવામાં આવ્યા હતા.