ભારતમાં કેવી રીતે બની શકાય છે ચૂંટણી કમિશનર ? શું છે સમગ્ર પ્રક્રિયા? જાણો

CEC Appointment Rules: છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે નિર્ણયો અંગે મતભેદોએ આ પદને પ્રકાશમાં લાવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટ ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક પ્રક્રિયાની ન્યાયીતા પર સતત ચર્ચા કરી રહી છે, ત્યારબાદ આખો મામલો મોટી બંધારણીય બેંચને મોકલવામાં આવ્યો છે. પરિણામે, દરેક નાગરિક માટે એ વિચારવું સ્વાભાવિક છે કે દેશમાં આટલા હાઈ અને શક્તિશાળી પદ પર કોઈની નિમણૂક કેવી રીતે થાય છે. ચૂંટણી કમિશનર કોણ બને છે તે કોણ નક્કી કરે છે?

ચૂંટણી કમિશનર બનવા માટે પ્રાથમિક અને આવશ્યક આવશ્યકતા એ છે કે ઉમેદવાર ભારત સરકારમાં સચિવ સ્તરના પદ પર કાર્યરત હોવો જોઈએ અથવા અગાઉ તે પદ સંભાળી ચૂક્યો હોવો જોઈએ. આનો અર્થ એ છે કે આ પદ કોઈપણ સામાન્ય નાગરિક માટે ખુલ્લું નથી, પરંતુ વહીવટી સેવામાં વ્યાપક અનુભવની જરૂર છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમ, 2023 હેઠળ, વરિષ્ઠતાની જૂની પરંપરાને તોડીને, ચૂંટણી કમિશનની બહારના લાયક અધિકારીઓને હવે આ પદ માટે પસંદ કરી શકાય છે.

પસંદગી કોણ કરે છે?

ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગી માટે કાયદા મંત્રીની અધ્યક્ષતામાં એક શોધ સમિતિની રચના કરવામાં આવે છે. આ સમિતિ લાયક સચિવ લેવલના અધિકારીઓની પસંદગી કરે છે અને એક પેનલ તૈયાર કરે છે. આ પેનલ પછી પ્રધાનમંત્રી દ્વારા નિયુક્ત કરાયેલા કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી અને લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતાની બનેલી પસંદગી સમિતિ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે. આ ત્રણ સભ્યોની સમિતિ પેનલમાંથી નામ પસંદ કરી શકે છે અથવા, જો ઇચ્છિત હોય, તો પેનલની બહારના લાયક ઉમેદવારને નોમિનેટ કરી શકે છે.

પહેલા શું સિસ્ટમ હતી?

માર્ચ 2023 સુધી, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક ફક્ત રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સરકારની ભલામણ પર કરવામાં આવતી હતી, કારણ કે બંધારણમાં આ હેતુ માટે કોઈ અલગ કાયદો ઘડવામાં આવ્યો ન હતો. ત્યારબાદ, સુપ્રીમ કોર્ટે અનુપ બરનવાલ વિરુદ્ધ ભારત સંઘના ચુકાદામાં નિર્દેશ આપ્યો હતો કે જ્યાં સુધી સંસદ નવો કાયદો ન બનાવે, ત્યાં સુધી વડા પ્રધાન, વિરોધ પક્ષના નેતા અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશની બનેલી સમિતિ નિમણૂકોની ભલામણ કરશે. જો કે, 2023માં ઘડાયેલા એક નવા કાયદામાં મુખ્ય ન્યાયાધીશની જગ્યાએ વડા પ્રધાન દ્વારા નિયુક્ત કેબિનેટ મંત્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના પર વિપક્ષ અને કાનૂની એક્સપર્ટો દ્વારા પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.

કાર્યકાળ કેટલો લાંબો છે?

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક મહત્તમ છ વર્ષના સમયગાળા માટે કરવામાં આવે છે. જો કે, જો તેઓ આ સમયગાળા દરમિયાન 65 વર્ષની ઉંમરે પહોંચે છે, તો તેમણે પદ પરથી નિવૃત્તિ લેવી પડશે, જે પણ પહેલા આવે.