Gandhinagar News: ગુજરાતના રસ્તા પર ફરતા દર ત્રીજા વાહન પાસે વીમો નથી? સાંભળીને નવાઈ લાગે, પણ આ હકીકત સરકારી ચોપડે નોંધાયેલા આંકડા કહે છે. ગુજરાતમાં વીમા અને PUC ની વાસ્તવિક સ્થિતિ પણ કંઈક આવી જ છે. વાહન પોર્ટલ મુજબ, ગુજરાતમાં કુલ નોંધાયેલા વાહનોની સંખ્યા આશરે ૨.૯૩ કરોડથી ૩.૫ કરોડની વચ્ચે છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં જ ૨૨.૭ લાખ નવા વાહનો ઉમેરાયા છે, જેમાં લગભગ ૭૧ ટકા હિસ્સો ટુ-વ્હીલર્સનો છે. વાહનોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે, પણ તેની સાથે નિયમપાલનની ગતિ ધીમી છે.
ફેબ્રુઆરી 2026માં લોકસભામાં માર્ગ પરિવહન મંત્રાલય દ્વારા રજૂ થયેલા ડેટા મુજબ, ગુજરાતમાં ૧,૦૩,૩૬,૦૫૪ એટલે કે ૧.૦૩ કરોડથી વધુ વાહનો પાસે માન્ય વીમો નથી. આમાં મોટી સંખ્યા બાઈક અને સ્કૂટર જેવા ટુ-વ્હીલર્સની છે. વીમા વગર અકસ્માત થાય તો પીડિત પરિવારને વળતર મળવામાં મોટી તકલીફ પડે છે અને વાહનમાલિક પર પણ મોટો આર્થિક બોજ આવી શકે છે. બીજી તરફ, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ એટલે કે PUC ની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક છે.
CAG ના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં ૩૯.૧૩ લાખ વાહનો એવા છે જેમનું PUC એક્સપાયર થઈ ગયું હોવા છતાં રિન્યુ થયું નથી. આ ઉપરાંત, ૨૦૦૯ થી ૨૦૧૯ વચ્ચે નોંધાયેલા લગભગ ૯૯.૨૬ લાખ વાહનોએ પાંચ વર્ષમાં એક પણ વાર PUC રિન્યુ ન કરાવ્યું હોવાનું ઓડિટમાં સામે આવ્યું હતું. હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. ટોલ પ્લાઝા પર ઈ-ડિટેક્શન સિસ્ટમ દ્વારા વીમો, PUC અને રજિસ્ટ્રેશનની ઓનલાઈન ચકાસણી થઈ રહી છે અને નિયમભંગ બદલ સીધા ઘરે ઈ-ચલણ મોકલાય છે. દંડથી બચવા, પર્યાવરણ સાચવવા અને અકસ્માત સમયે સુરક્ષા માટે આજે જ તમારા વાહનનો વીમો અને PUC અપડેટ છે કે નહીં તે ચોક્કસ ચેક કરી લો."

પરિવહન વિભાગના 'વાહન' (VAHAN) ડેટાબેઝ મુજબ ગુજરાતમાં કુલ નોંધાયેલા વાહનોની સંખ્યા ૨.૯૩ કરોડથી ૩.૫ કરોડની આસપાસ છે (જેમાં જૂના અને હાલમાં રસ્તા પર સક્રિય બંને વાહનોનો સમાવેશ થાય છે). છેલ્લા એક વર્ષમાં (નવેમ્બર ૨૦૨૫ થી ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ દરમિયાન) જ ગુજરાતમાં ૨૨.૭ લાખ નવા વાહનો રજિસ્ટર થયા છે, જેમાં આશરે ૭૧% હિસ્સો ટુ-વ્હીલર્સનો છે.
ગુજરાત હંમેશા દેશના વિકાસનું ગ્રોથ એન્જિન રહ્યું છે, અને રાજ્યની આ આર્થિક પ્રગતિનું પ્રતિબિંબ રસ્તાઓ પર દોડતા વાહનોની સંખ્યામાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. પરિવહન વિભાગના 'વાહન' (VAHAN) ડેટાબેઝના તાજેતરના આંકડાઓ મુજબ, ગુજરાતમાં કુલ નોંધાયેલા વાહનોની સંખ્યા ૨.૯૩ કરોડથી ૩.૫ કરોડની આસપાસ પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડામાં જૂના અને હાલમાં રસ્તા પર સક્રિય રીતે દોડતા તમામ પ્રકારના વાહનોનો સમાવેશ થાય છે.
રાજ્યમાં વાહનોની ખરીદીનો વેગ કેટલો ઝડપી છે તેનો અંદાજ છેલ્લા એક વર્ષના આંકડાઓ પરથી લગાવી શકાય છે. નવેમ્બર ૨૦૨૫ થી ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના એક વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન જ ગુજરાતમાં ૨૨.૭ લાખ નવા વાહનો રજિસ્ટર થયા છે. આ નવા નોંધાયેલા વાહનોમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ટુ-વ્હીલર્સનો છે. કુલ નવા વાહનોમાંથી આશરે ૭૧% હિસ્સો માત્ર ટુ-વ્હીલર્સ ધરાવે છે, જે દર્શાવે છે કે મધ્યમ વર્ગ અને રોજિંદી અવરજવર માટે દ્વિચક્રી વાહનો આજે પણ લોકોની પ્રથમ પસંદગી છે. બાકીના ૨૯% હિસ્સામાં ફોર-વ્હીલર્સ (કાર), કોમર્શિયલ વાહનો અને ઈલેક્ટ્રિક વાહનોનો સમાવેશ થાય છે.
કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય (MoRTH) દ્વારા ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા સત્તાવાર આંકડા મુજબ, ગુજરાતના રસ્તાઓ પર દોડતા સક્રિય વાહનોમાંથી ૧,૦૩,૩૬,૦૫૪ (૧.૦૩ કરોડથી વધુ) વાહનો પાસે માન્ય વીમો નથી. આમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ટુ-વ્હીલર્સ (બાઈક અને સ્કૂટર) નો છે.
ગુજરાતના રસ્તાઓ પર વાહનોની સંખ્યા જેટલી ઝડપથી વધી રહી છે, તેટલી જ ગંભીર બેદરકારી વાહન વીમા (Vehicle Insurance) બાબતે સામે આવી રહી છે. કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય (MoRTH) દ્વારા ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા સત્તાવાર આંકડા ચોંકાવનારા છે. આ રિપોર્ટ મુજબ, ગુજરાતના રસ્તાઓ પર દોડતા સક્રિય વાહનોમાંથી ૧,૦૩,૩૬,૦૫૪ (૧.૦૩ કરોડથી વધુ) વાહનો પાસે માન્ય વીમો જ નથી.
વીમા વગરના આ કુલ વાહનોમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ટુ-વ્હીલર્સ (બાઈક અને સ્કૂટર) નો છે. સામાન્ય રીતે નવું વાહન ખરીદતી વખતે શોરૂમમાંથી જે વીમો મળે છે, ત્યારબાદ મોટાભાગના વાહનચાલકો પોલિસી રિન્યૂ કરાવવાની તસ્દી લેતા નથી. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારો અને નાના શહેરોમાં ટુ-વ્હીલર ચાલકો વીમાને માત્ર એક ઔપચારિકતા અથવા બિનજરૂરી ખર્ચ માનીને ટાળે છે.

૨૦૨૬માં રજૂ થયેલા CAG ના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં 39.13 લાખ વાહનો એવા છે જેમનું PUC એક્સપાયર થઈ ગયું હોવા છતાં રિન્યુ કરવામાં આવ્યું નથી. આ ઉપરાંત, 2009 થી 2019 વચ્ચે રજિસ્ટર થયેલા આશરે 99.26 લાખ વાહનો એવા નોંધાયા હતા જેમણે પાંચ વર્ષના ગાળામાં એક પણ વાર PUC રિન્યુ કરાવ્યું ન હતું.
સરકારે વાહનો માટે પોલ્યુશન અંડર કંટ્રોલ (PUC) સર્ટિફિકેટની માન્યતાને નિયંત્રિત કરતા નિયમોમાં સુધારો કર્યો છે. BS6 વાહનો માટે PUC સર્ટિફિકેટની માન્યતા હવે તેમની ઉંમર અને વાહન ટ્રાન્સપોર્ટ છે કે ટ્રાન્સપોર્ટ નથી, તેના આધારે નક્કી કરવામાં આવશે. નવા નિયમો હેઠળ, કેટલાક BS6 વાહનોને હવે દર 6 મહિને કે વર્ષે તેમના PUC સર્ટિફિકેટ રિન્યુ કરવાની જરૂર રહેશે નહીં. માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલયે 13 નવેમ્બર, 2026 ના રોજ એક સૂચના જાહેર કરીને કેન્દ્રીય મોટર વાહન (16મો સુધારો) નિયમો, 2026 જાહેર કર્યા. આ નિયમો કેન્દ્રીય મોટર વાહન નિયમો, 1989માં સુધારો કરે છે.

BS6 પરિવહન વાહનો માટે એક અલગ માન્યતા અવધિ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. 6 વર્ષ સુધીના પરિવહન વાહનો માટે PUC સર્ટિફિકેટ બે વર્ષ માટે માન્ય રહેશે. 6થી 10 વર્ષ જૂના વાહનો માટે, તેને વાર્ષિક ધોરણે નવીકરણ કરવાની જરૂર પડશે. 10 વર્ષથી વધુ જૂના BS6 પરિવહન વાહનોને દર 6 મહિને નવા PUC સર્ટિફિકેટની જરૂર પડશે. BS1, BS2 અને BS3 ઉત્સર્જન ધોરણોનું પાલન કરતા તમામ વાહનો માટે PUC સર્ટિફિકેટની માન્યતા ત્રણ મહિના માટે સમાન રહેશે. BS4 વાહનો માટે, આ સમયગાળો 6 મહિનાનો છે. સરકારે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બધા વાહનો પાસે રાજ્ય સરકાર દ્વારા અધિકૃત એજન્સી દ્વારા જાહેર કરાયેલ માન્ય PUC સર્ટિફિકેટ હોવું આવશ્યક છે.
નવા નિયમો અમલમાં આવ્યા પહેલા જાહેર કરાયેલા PUC સર્ટિફિકેટોની હાલની માન્યતા તાત્કાલિક બદલાશે નહીં. નવા નિયમો તેમના પ્રથમ નવીકરણ પર લાગુ થશે. વધુમાં, જો હાલના PUC સર્ટિફિકેટની સમાપ્તિ તારીખના 10 દિવસની અંદર નવીકરણ માટે અરજી કરવામાં આવે છે, તો નવા સર્ટિફિકેટની માન્યતા જૂના સર્ટિફિકેટની સમાપ્તિ તારીખથી શરૂ થશે. જો સર્ટિફિકેટ તેની સમાપ્તિ તારીખ પછી નવીકરણ કરવામાં આવે છે, તો નવી માન્યતા નવીકરણની તારીખથી શરૂ થશે. આ સુધારેલા નિયમો સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયાની તારીખથી અમલમાં આવ્યા છે.
ગુજરાત રાજ્યમાં માર્ગ સલામતી અને વાહન વ્યવહારના નિયમોના અસરકારક અમલીકરણના હેતુથી હવે ખાનગી વાહનોમાં પણ ઈ-ડિટેક્શન (E-Detection) સિસ્ટમ દ્વારા વાહનોનાં જરૂરી દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવામાં આવશે. અત્યાર સુધી રાજ્યમાં હાઈવે પર આવેલા ટોલ પ્લાઝા પર ઈ-ડિટેક્શન સિસ્ટમ મારફતે મુખ્યત્વે કોમર્શિયલ વાહનો જેવા કે ટ્રક, બસ અને માલવાહક વાહનોનાં દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવામાં આવતી હતી. હવે આ વ્યવસ્થાનો વ્યાપ વધારી ખાનગી વાહનોને પણ તેમાં આવરી લેવામાં આવશે. ઈ-ડિટેક્શન સિસ્ટમ અંતર્ગત હાઈવે પરથી પસાર થતાં વાહનોની નંબર પ્લેટ ટોલ પ્લાઝા પર લગાવવામાં આવેલા કેમેરા દ્વારા સ્કેન કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ સિસ્ટમ મારફતે વાહનના જરૂરી દસ્તાવેજોની માન્યતા અને તેની સમયમર્યાદાની ચકાસણી કરવામાં આવશે.

ખાનગી વાહનો પર જાતિ દર્શાવતા શબ્દો લખીને કે ચિહ્નો પ્રદર્શિત કરીને જાતિગત ઓળખનું પ્રદર્શન કરવાની પ્રવૃત્તિ પર નિયંત્રણ લાવવા રાજ્ય સરકારે મહત્વનું પગલું ભર્યું છે. હવે ટુ વ્હીલર, થ્રી વ્હીલર, ફોર વ્હીલર કે બસ અથવા ટ્રક સહિત તમામ પ્રકારના ખાનગી વાહનો પર જાતિસૂચક શબ્દો, જાતિ દર્શાવતા સંકેતો, આકૃતિઓ કે લખાણ પ્રદર્શિત કરી શકાશે નહીં. આ માટે ગુજરાત સરકારે ગુજરાત મોટર વાહન નિયમો, 1989માં સુધારો કરીને આ અંગે સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરી છે.
રાજ્ય સરકારના બંદરો અને વાહન વ્યવહાર વિભાગે ગત 17 નવેમ્બર, 2026ના રોજ ‘ગુજરાત મોટર વાહન (ત્રીજો સુધારો) નિયમો, 2026’ જાહેર કર્યા છે. આ સુધારા હેઠળ નિયમ 125ના પેટાનિયમ (1)માં ‘No advertising device, figure’ શબ્દોની જગ્યાએ ‘No advertising device, caste signage, figure’ શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા છે. એટલે કે, વાહનો પર જાહેરાતનાં ઉપકરણો અને આકૃતિઓ અંગેની જોગવાઈમાં હવે જાતિ દર્શાવતા સંકેતોનો પણ સ્પષ્ટ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત નિયમ 138માં પેટાનિયમ (2) પછી નવો પેટાનિયમ (3) ઉમેરવામાં આવ્યો છે.
આ નવી જોગવાઈ મુજબ, રાજ્ય સરકાર દ્વારા સામાન્ય અથવા વિશેષ હુકમથી મંજૂરી આપવામાં આવી હોય તેવા અપવાદ સિવાય કોઈપણ ખાનગી વાહન પર જાહેરાતનું ઉપકરણ, જાતિ દર્શાવતું ચિહ્ન, આકૃતિ કે કોઈપણ પ્રકારનું લખાણ પ્રદર્શિત કરી શકાશે નહીં. આથી વાહનો પર જાતિસૂચક શબ્દો લખવાની અને જાતિ દર્શાવતા સંકેતો કે લખાણ મૂકવાની બાબતને નિયમન હેઠળ આવરી લેવામાં આવી છે. આ નિર્ણયનું વિશેષ મહત્ત્વ એ છે કે ખાનગી વાહનો પર જાતિ આધારિત ઓળખ દર્શાવતા શબ્દો અને ચિહ્નોના પ્રદર્શન અંગે હવે મોટર વાહન નિયમોમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ ઉમેરાઈ છે. વાહનો પર શું પ્રદર્શિત કરી શકાય અને શું નહીં તે અંગે નિયમન વધુ સ્પષ્ટ બનશે. જોકે, રાજ્ય સરકાર સામાન્ય અથવા વિશેષ હુકમથી જરૂરી અપવાદોને મંજૂરી આપી શકશે.
ઉલ્લેખનીય છે કે આ સુધારાના મુસદ્દા નિયમો અગાઉ 11 જૂન, 2026ના રોજ ગુજરાત સરકારના અસાધારણ રાજપત્રમાં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા અને અસરગ્રસ્ત લોકો પાસેથી 30 દિવસમાં વાંધા કે સૂચનો મંગાવવામાં આવ્યાં હતાં. નિર્ધારિત સમયગાળામાં સરકારને કોઈ વાંધો કે સૂચન પ્રાપ્ત ન થતાં હવે અંતિમ નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આમ, ખાનગી વાહનો પર જાતિસૂચક શબ્દો અને સંકેતોના પ્રદર્શનને નિયંત્રિત કરવા રાજ્ય સરકારે મોટર વાહન નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ સુધારો કર્યો છે.